ฮินดูในมุมที่คุณอาจยังไม่รู้ · ตอน 2 จาก 4
ปรัชญาอันเป็นแก่นธรรม คัมภีร์สำคัญ
บรรยาย 2022-09-10 · อาศรมวัฒนธรรมไทย–ภารต · 2 ชม. 20 น.
กดชิปเวลา (เช่น 7:14) เพื่อกระโดดไปช่วงนั้นในคลิปข้างบน · ช่วงแรก 0:00–7:14 เป็นพิธีกร กล่าวเปิดงาน มอบพวงมาลัย และแนะนำวิทยากร · หลัง 1:54:22 เป็นเกมตอบคำถามทบทวนเนื้อหา
ใจความของตอนนี้: อาจารย์บอกเองว่าเป็นหัวข้อที่ยากที่สุดในสี่ตอน — เบื้องหลังการบูชาเทพเจ้ามีคัมภีร์อะไร ปรัชญา 6 สำนักคิดอะไร ฮินดูเชื่อเรื่องพระเป็นเจ้า ตัวเรา และการหลุดพ้นอย่างไร และจะปฏิบัติได้อย่างไร ท้ายตอนเป็นเรื่องเทศกาลคเณศจตุรถี
ปรัชญาคืออะไร และการเรียนแบบท่องจำ
7:14 อาจารย์บอกว่าวันนี้เป็นหัวข้อที่ยากที่สุดในสี่ตอน ละเอียดซับซ้อนและเต็มไปด้วยชื่อ จึงเปิดด้วยการสวดอธิษฐานถึงพระแม่สรัสวตีให้ทุกคนเข้าใจ
9:51 ปรัชญาคือวิชาที่ค้นหาความจริง คำไทย "สัจจะ" มาจาก "สัตยะ" รากคำ "สัต" แปลว่า "มีอยู่" — เริ่มจากถามว่าอะไรมีอยู่จริง แล้วไปต่อว่าชีวิตคืออะไร เป้าหมายคืออะไร จะไปถึงอย่างไร · วันนี้จึงแบ่งเป็นคัมภีร์ ปรัชญา 6 สำนัก อภิปรัชญา และจริยศาสตร์
18:39 คนอินเดียโบราณไม่ชอบจดแต่ชอบจำ คัมภีร์เป็นมุขปาฐะ อยากรู้เล่มไหนต้องไปหาครู เขาจึงว่า ถ้าทำให้พระศิวะโกรธ ครูยังช่วยได้ แต่ถ้าทำให้ครูโกรธ ไม่มีใครช่วยได้ · อาจารย์ชวนว่าอย่าเอาตัวเราในยุคที่กด YouTube ก็เจอทุกอย่าง ไปตัดสินคนยุคนั้น
คัมภีร์สำคัญ: พระเวท อุปนิษัท คีตา ปุราณะ
22:44 "เวท" แปลว่าความรู้ แต่คำไทย "เวทมนตร์" ทำให้ความหมายกลายเป็นไสยศาสตร์ไป · พระเวทไม่ใช่หนังสือเล่มเดียว แต่เป็น "กอง" มนตร์ที่ภายหลังจัดเป็น 4 กลุ่ม:
- 25:17 ฤคเวท — เก่าแก่ที่สุด มนตร์สรรเสริญเทพ เช่น พระอินทร์ พระวรุณ
- 25:58 ยชุรเวท — พิธีกรรม (สายขาว/สายดำ) · สามเวท — บทร้องสวด ถวายน้ำโสม · สามเล่มนี้คือ "ไตรเพท"
- 26:29 อถรรพเวท — มาทีหลัง ว่าด้วยการให้พร รักษาโรค
27:01 แต่ละเล่มแบ่งย่อยเป็น สังหิตา (มนตร์) · พราหมณะ (พิธีกรรม) · อารัณยกะ (สิ่งที่คุยกันในป่า) · อุปนิษัท = อุป (ใกล้) + นิ (ลง) + ษัท (นั่ง) "มานั่งใกล้ ๆ จะเล่าให้ฟัง" คือส่วนปรัชญาที่ครูเล่าว่าจักรวาลและมนุษย์คืออะไร ฤๅษีเริ่มจากพิธีกรรมแล้วตกผลึกเป็นอุปนิษัท
29:36 อุปนิษัทสำคัญที่อาจารย์รุ่นหลังชอบหยิบไปอธิบาย เช่น กฐะ อีศะ เกนะ ปรัศนะ มุณฑกะ มาณฑูกยะ ไตตติรียะ ไอตเรยะ ฉานโทคยะ พฤหทารัณยกะ
31:11 รามายณะค่อนข้างเป็นวรรณคดี ส่วนมหาภารตะยาวที่สุดในโลก ราวแสนโศลก ขยายจาก "ชยะ" เป็น "ภารตะ" แล้ว "มหาภารตะ" เต็มไปด้วยเรื่องแทรกจนเหมือนสารานุกรม — อะไรไม่อยู่ในมหาภารตะ ก็ไม่ต้องไปหาที่อื่น
33:46 ภควัทคีตา (ราว 700 โศลก ในมหาภารตะ) = ภควัต (พระเป็นเจ้า) + คีตา (เพลง) ที่เป็นเพศหญิงเพราะขยายคำ "อุปนิษัท" จึงได้รับยกย่องดุจอุปนิษัทเล่มหนึ่ง เปรียบอุปนิษัทเป็นแม่โค พระกฤษณะเป็นผู้รีดนม · ฉากคือพระกฤษณะปลอบอรชุนที่ท้อใจเพราะต้องรบกับญาติ
36:26 อาจารย์คิดว่าคีตาเป็นที่นิยมเพราะรวมแนวคิด 3 สำนัก — สางขยะ โยคะ เวทานตะ — ไว้อย่างลงตัว ภาษาไทยมีแปลแล้ว 4–5 สำนวน
37:29 ปุราณะ หนังสือเล่าเรื่องเก่า มีมหาปุราณะ 18 เล่ม (เช่น วายุ อัคนิ ครุฑ มารกัณเฑยะ) ว่าด้วยการกำเนิดโลก วงศ์กษัตริย์ และตำนานเทพที่เรารู้จัก — อย่างพระแม่ลักษมี ในพระเวทพูดถึงนิดเดียว · ปุราณะเกิดเพราะพระเวทสงวนไว้ให้พราหมณ์ เมื่อสังคมขยายเป็นเมือง คนทั่วไปก็ต้องการคัมภีร์ด้วย
41:05 อาจารย์ฝากว่าเห็นเรื่องเล่าในอินเทอร์เน็ตให้ถามว่า "เอามาจากไหน" — อย่าสร้างความเชื่อใหม่เลย ความเชื่อเดิมสมบูรณ์มากแล้ว
ปรัชญา 6 สำนัก และลักษณะร่วม
42:08 คณาจารย์รุ่นหลังสนใจพระเวทคนละประเด็นจึงเกิดเป็นสำนัก ทั้ง 6 ยอมรับพระเวท คนอินเดียเรียกปรัชญาว่า ทรรศนะ แปลว่า "ความเห็น" — ไม่อ้างว่าจริงหรือไม่ แต่บอกว่าฉันเห็นอย่างนี้
- 43:11 นยายะ — ตรรกศาสตร์ และ "ประมาณ" วิธีได้ความรู้ เช่น ประจักษ์ (จับไฟแล้วร้อน) อนุมาน (เห็นควันรู้ว่ามีไฟ)
- 44:11 ไวเศษิกะ — อธิบายว่าในจักรวาลมีอะไรที่มีอยู่จริง
- 44:41 สางขยะ — "การนับ" ระบุจำนวนสิ่งที่มีอยู่จริง (ตัตตวะ)
- 45:12 โยคะ — เน้นการฝึกปฏิบัติเพื่อบรรลุ
- 45:43 มีมางสา — พิธีกรรม · เวทานตะ — เวท + อันตะ (ที่สุด) คืออุปนิษัท แนวคิดที่คนฮินดูทุกวันนี้อิงมากที่สุด
47:21 ลักษณะร่วมของปรัชญาอินเดีย (รวมพุทธและเชน): เป็นปรัชญาชีวิต ต้องใช้ได้จริง ไม่ใช่อธิบายโลกแล้วจบ · ตั้งต้นว่าชีวิตเป็นทุกข์ แต่ไม่ใช่โศกนิยม — ถามต่อว่าจะไปถึงสุขนิรันดร์อย่างไร · เชื่อเรื่องเวียนว่ายตายเกิด เพราะอวิชชา · รับรองความจริงทางจิต · เชื่อในการหลุดพ้น (นิพพาน ไกวัลยะ โมกษะ) · และทุกสำนักเน้นการปฏิบัติ
สางขยะ โยคะ เวทานตะ
46:16 อาจารย์เลือกเล่า 3 สำนักนี้ เพราะเป็นวัตถุดิบของบทสโตตระที่อาจารย์แปล ถ้าไม่รู้พื้น เจอคำว่าพระเป็นเจ้าคือ "นิรคุณ" ก็จะไม่เข้าใจ
50:56 สางขยะ: แรกมี ปุรุษะ (สติรู้ที่รู้อยู่เฉย ๆ) กับ ประกฤติ (พลังของวัตถุ ทำได้ทุกอย่างแต่ไม่มีสติรู้) เมื่อสัมพันธ์กัน สรรพสิ่งเกิดจากประกฤติตามลำดับ: มหัต/พุทธิ → อหังการ (ความรู้สึกว่ามีตัวตน) → มนัส (ใจ) → อินทรีย์รับรู้ 5 → อวัยวะทำงาน 5 → ตันมาตระ 5 (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส) → ธาตุ 5 รวม 25 · ธาตุโยงกับประสาทสัมผัส เช่น ดินให้กลิ่น ไฟให้แสง
54:37 โยคะ มาจาก "ยุช" เทียมแอก ความหมายแท้คือการรวมเป็นหนึ่งกับพระเจ้า · โยคสูตรของปตัญชลี (ผู้รวบรวม ไม่ใช่ผู้คิด) เขียนเป็นสูตรสั้น ๆ ศิษย์ท่องก่อนแล้วครูอธิบาย มี 4 บท: สมาธิ สาธนะ วิภูติ ไกวัลยะ
56:44 อาจารย์เล่าว่าเคยเห็นคลาส "อัษฏางคโยคะ" ที่ฟิตเนส — อัษฏ (8) + อังคะ (องค์ประกอบ) คือบันได 8 ขั้น 5 ขั้นแรกเป็นการเตรียมตัว: ยมะ นิยมะ อาสนะ ปราณายามะ ปรัตยาหาระ
58:21 เตรียมเพื่อนั่งสมาธิ — โยคะแท้คือ 3 ขั้นท้าย ธารณา ธยานะ สมาธิ ถ้ายืนอยู่ขั้นเดียว ก็เหมือนนั่งเรือเพลินแต่ไม่พายข้ามฝั่ง
59:57 เวทานตะมีหลายสำนักย่อย การถกเถียงทางปรัชญา (วิวาทะ) เป็นเรื่องปกติในอินเดีย อาจารย์สำคัญเช่น อาทิศังกราจารย์ รามานุชะ นิมพารกะ มัธวะ วัลลภะ
1:00:29 เวทานตะยึดคัมภีร์หลัก 3 กลุ่ม — อุปนิษัท พรหมสูตร ภควัทคีตา — อาจารย์แต่ละท่านเขียนอรรถกถาคัมภีร์ชุดเดียวกันต่างกัน จึงแตกสำนัก
1:02:02 งานของอาทิศังกราจารย์มี 3 ประเภท: อรรถกถา · ปกรณ์ (งานที่แต่งเอง เช่น วิเวกจูฑามณี) · สโตตระ บทสรรเสริญ — ส่วนที่อาจารย์ชอบที่สุด เพราะไพเราะและไม่ปวดหัว
พระเป็นเจ้า ตัวเรา การหลุดพ้น
1:02:33 อีศอุปนิษัท โศลก 1: ทุกสิ่งที่เคลื่อนไหวในโลกนี้ถูกครอบคลุมโดยพระเป็นเจ้า จงเสพสุขด้วยการสละ อย่าละโมบทรัพย์ผู้อื่น — คืออย่ายึดว่านี่บ้านฉัน นี่ของฉัน
1:04:05 เศวตาศวตรอุปนิษัท 2/16: พระเป็นเจ้ามีพระพักตร์อยู่ทุกทิศ — ไม่ได้ประทับบนบัลลังก์แล้วมองลงมาผ่านกล้องวงจรปิด แต่แผ่ปกคลุมอยู่รอบตัวเรา
1:05:05 กฐอุปนิษัท: อาตมัน ตัวตนแท้ ไม่เกิด ไม่ตาย ไม่ถูกฆ่าเมื่อร่างกายถูกฆ่า และเป็นหนึ่งเดียวกับพรหมัน (ต่างจากพุทธที่มองมนุษย์เป็นการประชุมของธาตุ) · คีตาว่าการตายเหมือนเปลี่ยนเสื้อผ้า
1:07:09 ผู้รู้แจ้งพรหมันย่อมเป็นพรหมัน — เราเป็นหนึ่งกับพระเป็นเจ้าอยู่แล้ว แต่ความไม่รู้ทำให้รู้สึกห่าง เมื่อรู้ว่าตัวเราไม่ใช่ร่างกาย ความคิด หรืออีโก้ ก็พ้นทุกข์ พ้นบาป หลุดจากปมในหัวใจ
1:08:42 อาทิศังกราจารย์สรุปเวทานตะไว้สั้นและท่องง่าย: พรหม สัตยํ ชคัน มิถยา ชีโว พรหไมว นาปรห์ — พรหมันคือสัจธรรม จักรวาลไม่จริงแท้ ชีวะกับพรหมันไม่ต่างกัน
จริยศาสตร์: จะปฏิบัติอย่างไร
1:10:52 ตำราทั่วไปพูดถึง ปุรุษารถะ 4 (กามะ อรรถะ ธรรมะ โมกษะ — แสวงหาได้ แต่อย่าลืมโมกษะ) · อาศรม 4 (พรหมจารี คฤหัสถ์ วานปรัสถ์ สันยาสี) · และสังสการ พิธีประจำช่วงชีวิต
1:12:54 อาจารย์ค้นจนเหนื่อยแล้วสรุปว่า คัมภีร์อธิบายอภิปรัชญามาก แต่ไม่ค่อยเขียนว่าต้องทำอะไร เพราะจริยศาสตร์ถ่ายทอดแบบมุขปาฐะ (อย่างเช้าวันอาทิตย์ที่วัดเทพมณเฑียร ชาวอินเดียยังมารวมกันฟังบัณฑิตเทศน์) และเรื่องละเอียดเขาเชื่อตามครู — คุรุปรัมปรา
1:15:30 ภควัทคีตาวางมาตรฐานคนในอุดมคติไว้ คือ สถิตปรัชญะ ผู้มีปัญญาตั้งมั่น — สละความอยากในใจได้ ยินดีในอาตมัน ไม่เดือดร้อนในทุกข์ ไม่ทะยานอยากในสุข ปราศจากราคะ ความกลัว และความโกรธ
1:16:31 คุณะ 3 (จากสางขยะ): สัตตวะ ดี แจ่มใส เบา (ขาว) · รชัส ฮึกเหิม ไม่อยู่นิ่ง (แดง) · ตมัส หนัก เฉื่อย (ดำ) — ฝนตกแล้วอยากนอนคือตมัส วิ่งทำไม่หยุดคือรชัส สงบสมดุลคือสัตตวะ
1:18:38 ทางหลุดพ้น 3 ทาง: ชญานโยคะ ใช้ปัญญา · กรรมโยคะ ทำหน้าที่โดยสุจริตไม่หวังผล · ภักติโยคะ ซึ่งเริ่มในคีตาและเด่นในยุคหลัง "อนันยภักติ" คือภักดีสุดใจจนไม่มีใครอื่น · อาจารย์มองว่าเป็นสามขาที่ทิ้งขาใดไม่ได้ — ภักติไม่ใช้ปัญญาก็งมงาย ทำกรรมอย่างเดียวก็ไม่มีหัวใจ
1:21:43 คีตาโศลกที่อาจารย์สวด: สรรวธรรมาน ปริตยัชย มาเมกํ ศรณํ วรช อหํ ตวา สรรวปาเปภโย โมกษยิษยามิ มา ศุจะห์ — ปล่อยวางธรรมะทั้งปวง (ทำหน้าที่ไปโดยไม่คาดหวังผล) แล้วมายังเราเป็นที่พึ่ง เราจะปลดปล่อยเธอจากบาปทั้งปวง อย่าเศร้าโศกเลย · เปรียบผู้บรรลุเหมือนหยดน้ำที่ตกลงมหาสมุทร
1:24:17 คำแนะนำจากวิศวนาถ อัษฏกะของอาทิศังกราจารย์ ที่พูดจริยศาสตร์ตรงจนน่าตกใจ: ละความคาดหวังทั้งปวง · เลิกนินทาผู้อื่น (เลิกเอาสติไปจับที่คนอื่น) · ตั้งจิตมั่นในสมาธิ ระลึกถึงพระเป็นเจ้าผู้สถิตในดอกบัวแห่งหัวใจ (คืออาตมัน) แล้วจึงสรรเสริญพระวิศวนาถแห่งพาราณสี
สรุป 3 ข้อของฮินดูกระแสหลัก
1:26:23 อาจารย์สรุปฮินดูกระแสหลักเป็น 3 ข้อ: 1) พระเป็นเจ้ามีอยู่จริง เทพในตอน 1 ล้วนเป็นส่วนหนึ่งของพระองค์ ปรากฏเป็นพระพรหม พระวิษณุ พระศิวะ · 2) ตัวเราคืออาตมัน มีคุณสมบัติเดียวกับพระเป็นเจ้า · 3) โมกษะคือการรู้ว่าตัวฉันคืออาตมัน ไม่ใช่ร่างกาย ความคิด หรือทรัพย์สิน — แล้วจะปฏิบัติอย่างไร ต้องใช้ทางแห่งโยคะ ซึ่งเป็นเรื่องของตอน 3
1:29:33 อาจารย์ขอบคุณงานวิชาการไทยที่ใช้อ้างอิง และอยากให้มีงานแปลหรืองานวิจัยที่อ้างอิงตำราโบราณมากขึ้น มากกว่างานของผู้อ้างว่าติดต่อกับท่านได้โดยตรง
คเณศจตุรถี
1:30:34 พักด้วยอารตี "สุขกรตา ทุขหรตา" ที่เพิ่งเปิดกันสนั่นเมืองช่วงเทศกาล · ไทยเรียก "พิฆเนศ" จาก วิฆนะ (อุปสรรค) + อีศะ (พระเป็นเจ้า) ส่วนคนอินเดียเรียก คเณศ คณปติ วินายก · สวัสติกะบนฝ่ามือท่าน = สุ (ดี) + อัสติ (ดำรงอยู่) รูปล้อรถที่หมุนไปข้างหน้า
1:33:42 จตุรถีคือขึ้น 4 ค่ำ เดือนภาทรปทะ (ราว ส.ค.–ก.ย.) ฉลองการสมภพของท่าน อีก 10 วัน (อนันตจตุรทศี ขึ้น 14 ค่ำ) เชิญเทวรูปไปลอยน้ำ · ตามวิกิพีเดีย เริ่มฉลองกันใหญ่โตสมัยศิวาจีมหาราช ศตวรรษที่ 17 แต่อาจารย์เชื่อว่ามีมาก่อนนานแล้ว
1:38:51 ท่านเป็นปฐมบูชา ต้องบูชาก่อนเพราะกำจัดอุปสรรค · ตัวใหญ่แต่ขี่หนู เพราะพระเป็นเจ้าทั้งยิ่งใหญ่และเล็กนิดเดียว อยู่ในอณูของทุกสิ่ง · ขนมโปรดคือลัฑฑูและโมทกะ ซึ่งอาจารย์มองว่าขนมต้มขาวของไทยดูเป็นเวอร์ชันหนึ่ง
1:43:29 ท่านเป็นเทพประจำแคว้นมหาราษฏระ ที่นั่นมีอัษฏวินายก — พระคเณศ 8 แห่งที่เป็นสวยัมภู (ผุดขึ้นเองจากพระแม่ธรณี) เรียงล้อมเมืองปูเน แต่ละแห่งมีตำนานของตัวเอง
1:47:39 การไปสักการะที่สำคัญที่สุดไม่ใช่จุดธูป แต่คือทรรศนะ — พาตัวไปให้ท่านมองเห็น เข้าไปให้ลึกที่สุด มองท่าน แล้วบอกว่าข้าพเจ้ามาหาท่านแล้ว
1:50:44 ปิดด้วยมนตร์ โอม คัง คณปตเย นมะห์ — "คัง" เป็นพีชมนตร์ ไม่มีความหมายในภาษาแต่ศักดิ์สิทธิ์ อธิบายไว้ในคเณศ อถรรวะ ศีรษะ · มนตร์ไม่ใช่เรื่องลึกลับ เนื้อหาคือการสรรเสริญ และเจตนาสำคัญ · วิธีท่อง: หายใจลึกให้ท้องพอง แล้วดันเสียงออกจากท้อง
1:53:22 อาจารย์แจกหนังสือบทสวดพระแม่ทุรคาสำหรับนวราตรี พร้อมบอกวิธีอ่าน "เห็นอะไรก็อ่านเลย" (วิธีอ่านอักษรไทยแบบที่อาจารย์ใช้) และฝากว่าฮินดูมีที่มาที่ไปและหลักปรัชญามากมาย ไม่ใช่ไสยศาสตร์
สรุปจากเสียงบรรยายโดยผู้ฟัง ไม่ใช่ถ้อยคำของอาจารย์ทุกคำ · ชื่อเฉพาะบางคำอาจคลาดเคลื่อน · ฟังต้นฉบับได้จากชิปเวลาในแต่ละหัวข้อ