งานด้านวัฒนธรรมจีน
เทศกาลสารทจีน ประเพณีไหว้บรรพบุรุษและอาหารในพิธีกรรม
ลงคลิป 2021-07-30 · สถาบันเทคโนโลยีจิตรลดา · ราว 1 ชม. 28 น.
กดชิปเวลา (เช่น 1:13) เพื่อกระโดดไปช่วงนั้นในคลิปข้างบน · ช่วงแรก 0:00–1:13 เป็นดนตรีเปิด · 1:19:14–1:20:18 ช่วงพัก · หลัง 1:28:08 ดนตรีปิด
ใจความของตอนนี้: ก่อนจะเข้าใจว่าทำไมคนจีนไหว้บรรพบุรุษในเดือน 7 อาจารย์พาย้อนไปดูว่าคนจีนมาจากไหน นับถืออะไร และคนจีนในไทยมาจากกลุ่มไหน แล้วจึงมาถึงสารทจีน ทั้งที่มาของชื่อ สิ่งที่ทำ และของไหว้ ที่คิดง่ายกว่าที่เรานึก: คนเป็นกินอย่างไร ก็จัดให้บรรพชนอย่างนั้น
คนจีนมาจากไหน และประวัติศาสตร์โดยสังเขป
5:22 คนจีนเริ่มจากกลุ่มเล็ก ๆ ริมแม่น้ำเหลือง (หวงเหอ) ชื่อแรกที่เรียกตัวเองคือ "หัว" แปลว่าความเจริญรุ่งเรือง ใกล้กับคำว่าดอกไม้
7:00 ส่วนคำว่า "จีน" สันนิษฐานว่ามาจากราชวงศ์ฉิน ของจิ๋นซีฮ่องเต้ ผู้รวมแผ่นดินเป็นจักรวรรดิได้เป็นครั้งแรก
9:35 ไล่ยุคคร่าว ๆ: ยุคตำนาน → เซี่ย ซาง โจว ที่ยังเป็นรัฐเล็ก ๆ → ฉิน → ฮั่น (คนจีนเรียกตัวเองว่าคนฮั่นมาจนทุกวันนี้) → สามก๊ก และยุคแบ่งเหนือใต้ → สุย ถัง ยุคทองของอารยธรรมจีน → หยวน หมิง ชิง (หยวนกับชิงปกครองโดยมองโกลและแมนจู) → สาธารณรัฐ 1911 → สาธารณรัฐประชาชนจีน 1949 · จำง่าย ๆ: ยุคตำนานราว 4–5 พันปีก่อน ฮั่นราว 2 พันปี ถังราว 1 พันปี
ศาสนาและความเชื่อของจีน
15:55 เวลาพูดถึงศาสนาในจีน มักนึกถึง 3 ศาสนา คือพุทธ ขงจื๊อ และเต๋า แต่ต้องไม่ลืมศาสนาที่ 4 ที่อยู่มาก่อนทั้งหมด:
- 16:58 พุทธ เข้ามาสมัยฮั่น พระพุทธรูปจีนเจ้าเนื้อภูมิฐาน ต่างจากพุทธรูปไทยที่บอบบาง เพราะสะท้อนอุดมคติต่างกัน · "ยูไล" แปลมาจาก "ตถาคต" ผู้มาแล้วอย่างนั้น · เป็นมหายาน "เรือลำใหญ่" ที่เน้นพระโพธิสัตว์ผู้ช่วยเหลือผู้อื่น เช่นเจ้าแม่กวนอิม และวัดจีนมีพระพุทธรูปถึง 3 องค์
- 26:28 ขงจื๊อ เน้นการอยู่ร่วมกันในสังคม — มารยาท ความเมตตา และหน้าที่ใน 5 ความสัมพันธ์: พ่อลูก พี่น้อง สามีภรรยา ผู้ปกครองกับขุนนาง และเพื่อน · ตำราขงจื๊อใช้สอบจอหงวน
- 30:12 เต๋า หยินหยาง ความกลมกลืนกับธรรมชาติ ปล่อยไปตามธรรมชาติ คัมภีร์เต้าเต๋อจิง · เริ่มจากปรัชญา แล้วจึงเป็นศาสนามีอารามและนักบวช — ยาอายุวัฒนะ ยันต์ และผีกระโดดในหนังจีน มาจากสายนี้
- 33:17 ศาสนาพื้นบ้าน บูชาฟ้าดิน เทพแห่งธรรมชาติ และไหว้บรรพบุรุษ เพราะเชื่อว่าคนตายไม่ได้สูญหายไป · ทั้ง 4 ผสมกลมกลืนกันจนเป็นวิถีชีวิต
จีนโพ้นทะเลในไทย
34:52 ไทยค้าขายกับจีนมานาน และคนจีนอพยพมาตั้งถิ่นฐานจำนวนมากตั้งแต่ต้นรัตนโกสินทร์ ตั้งโรงเรียนจีน ย่านการค้า และสืบธรรมเนียมการไหว้ไว้ · "หัวเฉียว" ที่เป็นชื่อโรงพยาบาลก็แปลว่าจีนโพ้นทะเล
38:03 คนจีนในไทยมี 5 กลุ่มหลัก: แต้จิ๋ว (มากที่สุดในกรุงเทพฯ) ฮกเกี้ยน กวางตุ้ง แคะ และไหหลำ — ทั้งหมดมาจากชายฝั่งทะเลทางใต้ของจีน ภาษาและธรรมเนียมที่เราคุ้นจึงต่างจากจีนกลางที่ไปเรียนกัน
เทศกาลจีน และสารทจีน
41:45 เทศกาลจีนมาจากฤดูกาลของจีนทางเหนือ ที่มี 4 ฤดู และนับตามปฏิทินจันทรคติ: ตรุษจีนรับฤดูใบไม้ผลิ · ไหว้พระจันทร์กลางฤดูใบไม้ร่วง · เช็งเม้งไปทำความสะอาดสุสาน
46:29 ส่วนคำว่า "สารท" มาจากบาลี–สันสกฤต แปลว่าฤดูใบไม้ร่วง ที่เรียกว่าสารทจีน น่าจะเพราะเวลาใกล้กับสารทไทย และเป็นเทศกาลเลี้ยงผีคล้ายกัน
48:03 สารทจีนตรงกับวันเพ็ญกลางเดือน 7 ตามปฏิทินจีน เดือน 7 ทั้งเดือนเป็นเดือนผี เชื่อว่าประตูนรกเปิด จึงเป็นเดือนเซ่นไหว้บรรพบุรุษ ระลึกถึงบุญคุณพ่อแม่ และอุทิศให้ผีไม่มีญาติ · มีหลายชื่อ เช่น จงหยวนเจี๋ย · กลางเดือน 7 · เทศกาลผี
50:38 ชื่อ "จงหยวน" มาจากความเชื่อเต๋าเรื่องเทพสามพี่น้อง: เทียนกวน ดูแลฟ้า ประทานโชค (บ้านจีนที่ภูเก็ตยังติดป้ายท่านไว้หน้าบ้าน) · ตี้กวน ดูแลดิน ประทานอภัยโทษ และดูแลคนตาย · สุ่ยกวน ดูแลน้ำ ขจัดภัย · ทั้งสามเกิดวันเพ็ญเดือน 1, 7 และ 10 — สารทจีนจึงเป็นวันเกิดของตี้กวน
53:42 สิ่งที่ทำ: ตอนเช้าไหว้เทพ — คนไทยเชื้อสายจีนไหว้ตี่จู้เอี๊ยะ (เจ้าที่) แทน เพราะเป็นเหมือนผู้ใต้บังคับบัญชาของตี้กวน · ตอนสายไหว้บรรพบุรุษ · ตอนบ่ายไหว้ผีไม่มีญาติ ที่คนจีนเรียกอย่างให้เกียรติว่า "พี่น้องที่ดี" และไหว้นอกบ้าน · ระดับชุมชนมีทิ้งกระจาด แจกจ่ายของให้คนในท้องที่ · ส่วนการลอยโคมและไหว้เทพารักษ์ประจำเมือง ในไทยไม่ค่อยเห็นแล้ว
ของไหว้
1:00:20 สารทจีนไม่มีขนมบังคับเหมือนขนมเข่งในตรุษจีน หลักคิดง่ายมาก: คนเป็นกินอย่างไร ก็จัดให้บรรพชนอย่างนั้น — ชา เหล้า ข้าวตามจำนวนท่าน กับข้าวที่ท่านชอบ ซาแซ (ไก่ เป็ด หมู) ขนม ผลไม้ และกระดาษเงินกระดาษทอง รวมถึงกระดาษสำหรับส่งวิญญาณไปเกิด
1:06:07 ของมงคลของจีนมี 3 แบบ: ชื่อพ้องเสียงมงคล — แอปเปิล (ผิง = ราบรื่น) ส้ม (พ้องคำว่ามงคล) ปลา (อวี๋ = เหลือกินเหลือใช้) · รูปลักษณ์มงคล — ขนมถ้วยฟูที่ฟูขึ้น ซาลาเปาที่ห่อไว้มีกินมีใช้ ขนมกลม ๆ ให้ครอบครัวสามัคคี · ตำนานมงคล — เช่นลูกท้อ · รวมแล้วคือขอความอุดมสมบูรณ์ อายุยืน และลูกหลานสืบสกุล
สรุป และถาม–ตอบ
1:12:20 หัวใจของสารทจีนคือความกตัญญู — คุณธรรมที่ทั้งศาสนาพื้นบ้าน ขงจื๊อ และพุทธพูดตรงกัน จึงหนักแน่นในวัฒนธรรมจีน · ส่วนการไหว้ผีไม่มีญาติและทิ้งกระจาด คือความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ต่อผู้อื่น
1:17:06 อาจารย์เตือนว่าอย่าเพิ่งเชื่อทั้งหมด — คนจีนแต่ละกลุ่ม แต่ละบ้าน ทำต่างกันได้ ให้รับข้อมูลหลายทาง แต่ดูที่มาและเหตุผลด้วย
1:20:18 ถาม–ตอบ: ใช้กระดาษไหว้แบบไหนก็ได้ ที่เพิ่มมาคือกระดาษส่งวิญญาณไปเกิด · จุดธูปกี่ดอกไม่มีข้อกำหนดตายตัว · เผาแล้วบรรพบุรุษได้รับไหม อาจารย์ตอบไม่ได้ แต่ในเชิงสัญลักษณ์คือการส่งความระลึกถึง และทำให้ญาติได้มาพบกัน — คนเป็นที่ทำบุญย่อมได้บุญแน่นอน
สรุปจากเสียงบรรยายโดยผู้ฟัง ไม่ใช่ถ้อยคำของอาจารย์ทุกคำ · ชื่อเฉพาะบางคำอาจคลาดเคลื่อน · ฟังต้นฉบับได้จากชิปเวลาในแต่ละหัวข้อ